فشار خون، نیرویی است که خون هنگام عبور از رگها به دیواره شریانها وارد میکند. این فشار با دو عدد بیان میشود
:
عدد بالا یا سیستول: فشار خون هنگام انقباض قلب و پمپاژ خون
عدد پایین یا دیاستول: فشار خون هنگام استراحت قلب بین دو ضربان
برای نمونه، فشار خون «۱۲۰ روی ۸۰» یعنی فشار سیستول ۱۲۰ و فشار دیاستول ۸۰ میلیمتر جیوه است. فشار خون بهطور طبیعی در طول روز و بر اثر فعالیت، استرس، خواب، درد، مصرف کافئین و برخی داروها تغییر میکند؛ بنابراین تشخیص فشارخون بالا فقط با یک اندازهگیری انجام نمیشود و معمولاً به اندازهگیریهای تکراری و ارزیابی پزشک نیاز دارد.
فشار خون بالا چیست؟
فشار خون بالا یا پرفشاری خون زمانی رخ میدهد که فشار واردشده به دیواره رگها بهطور پایدار بیشتر از حد طبیعی باشد. این وضعیت اغلب علامت واضحی ندارد؛ به همین دلیل به آن گاهی «بیماری خاموش» گفته میشود.
اگر فشار خون بالا برای مدت طولانی کنترل نشود، میتواند به رگهای خونی و اندامهای مهم بدن آسیب بزند و خطر بیماری قلبی، سکته مغزی، نارسایی قلبی و آسیب کلیه را افزایش دهد. فشارخون بالا یکی از عوامل خطر اصلی بیماریهای قلبیعروقی است.
چرا نباید منتظر علایم بمانیم؟
بیشتر افراد مبتلا به فشار خون بالا، بهویژه در مراحل اولیه، علامت مشخصی ندارند. بنابراین سردرد، سرگیجه یا تپش قلب معیار قابلاعتمادی برای تشخیص فشارخون بالا نیست و تنها راه مطمئن، اندازهگیری صحیح فشار خون است.
با این حال، اگر فردی دچار فشارخون بسیار بالا همراه با علائمی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس، سردرد شدید و ناگهانی، تاری دید، گیجی، ضعف یا بیحسی یک سمت بدن، اختلال گفتار یا کاهش سطح هوشیاری شود، باید فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفته شود؛ زیرا این علائم میتوانند نشانه یک وضعیت اورژانسی قلبی یا مغزی باشند.
عوامل افزایش فشار خون
عوامل زیر میتوانند احتمال ابتلا به فشار خون بالا را بیشتر کنند:
مصرف زیاد نمک و غذاهای فراوریشده ،
اضافهوزن یا چاقی ،
کمتحرکی ،
مصرف دخانیات ،
استرس مزمن و خواب ناکافی ،
مصرف زیاد الکل ،
دیابت، بیماری کلیوی و برخی اختلالات هورمونی ،
سن بالاتر و سابقه خانوادگی فشارخون بالا ،
مصرف بعضی داروها .
بسته به شرایط فرد
برخی عوامل مانند سن و سابقه خانوادگی قابل تغییر نیستند، اما کنترل وزن، افزایش فعالیت بدنی، کاهش نمک و ترک دخانیات میتوانند به کاهش خطر و کنترل بهتر فشار خون کمک کنند.
اندازهگیری صحیح فشارخون در منزل
اندازهگیری خانگی فشار خون میتواند برای پیگیری درمان مفید باشد، بهشرط آنکه با دستگاه مناسب و روش صحیح انجام شود.
دستکم ۳۰ دقیقه قبل از اندازهگیری از سیگار، قهوه یا چای پررنگ و فعالیت ورزشی سنگین پرهیز کنید.
مثانه را خالی کنید و حدود ۵ دقیقه در محیطی آرام بنشینید.
روی صندلی بنشینید؛ کمر تکیه داشته باشد، پاها روی زمین قرار بگیرند و روی هم نیفتند.
بازو را روی میز بگذارید تا بازوبند همسطح قلب قرار بگیرد.
بازوبند دستگاه باید اندازه مناسب داشته باشد و روی پوست بازو، نه روی لباس، بسته شود.
هنگام اندازهگیری صحبت نکنید و حرکت نداشته باشید.
دو بار با فاصله حدود یک دقیقه فشار را بگیرید و نتایج را ثبت کنید.
نتیجه را همراه با ساعت اندازهگیری، علائم احتمالی و داروهای مصرفشده به پزشک یا پرستار اطلاع دهید.
کنترل فشار خون، کلسترول و قند خون از اقدامهای مهم در پیشگیری از بیماری قلبی است.
راههای کمک به کنترل فشار خون
کنترل فشار خون معمولاً ترکیبی از سبک زندگی سالم و در صورت نیاز، مصرف دارو طبق تجویز پزشک است.
مصرف نمک را کاهش دهید و از افزودن نمک سر سفره پرهیز کنید.
مصرف سبزیجات، میوهها، حبوبات و غذاهای کمنمک را افزایش دهید.
غذاهای فراوریشده، فستفود، خوراکیهای شور و چربیهای ناسالم را محدود کنید.
فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان جسمی داشته باشید.
وزن را در محدوده مناسب نگه دارید.
مصرف سیگار، قلیان و سایر دخانیات را قطع کنید.
داروهای فشار خون را خودسرانه قطع یا کموزیاد نکنید.
فشار خون را طبق برنامه پیشنهادی پزشک یا پرستار ثبت و پیگیری کنید.
تغذیه سالم، فعالیت بدنی، حفظ وزن مناسب و خودداری از دخانیات از راهکارهای اصلی کمک به پیشگیری و کنترل بیماری قلبی هستند.
نقش مراقبت در منزل
برای سالمندان، افراد کمتوان، بیماران پس از ترخیص یا افرادی که فشار خون ناپایدار دارند، پایش در منزل میتواند به شناسایی زودتر تغییرات کمک کند. پرستار میتواند فشار خون، نبض، قند خون و علائم بیمار را بررسی کند، روش صحیح اندازهگیری را به خانواده آموزش دهد و در صورت مشاهده علائم هشدار، بیمار را برای ارزیابی سریعتر راهنمایی کند.
نکته مهم: فشار خون بالا معمولاً قابلکنترل است، اما نیاز به پیگیری منظم دارد. کنترل آن فقط به احساس خوب یا بد فرد وابسته نیست؛ ثبت منظم اعداد فشار خون و مراجعه بهموقع برای ارزیابی پزشکی اهمیت زیادی دارد.
محمدرضا بختیار / پرستار/خدمات پزشکی ،پرستاری در منزل




